Oh dennenboom!

Geschreven door Team Aragorn

Nee, deze aflevering van de natuurrubriek is niet op het verkeerde moment geplaatst, al doet de titel erg denken aan Kerstmis. Het gaat deze keer gewoon over dennenbomen, pardon: naaldbomen.
Om eerst maar een misverstand uit de wereld te helpen: de dennenboom waarover het kerstliedje gaat is helemaal geen den. Het lied is een vertaling van het Duitse ‘O, Tannenbaum’ en een Tanne is ... een spar. Tja: den, spar, voor veel mensen is het één pot nat en daardoor zijn we bij het zoeken naar caches al vaak op het verkeerde been gezet. Volgens de hint zoeken bij een den en uiteindelijk de cache vinden bij een spar!

Naaldbos in Nederland

Eigenlijk zijn naaldbomen vreemde gasten in ons land. In het Nederlandse klimaat ligt een loofbos meer voor de hand. Naaldbossen horen thuis in streken waar het gemiddeld veel kouder is – denk aan Scandinavië en de berggebieden.
Hoe komen wij dan aan al die naaldbossen? Simpel, ze zijn aangeplant. In de vorige eeuw, vooral vóór de Tweede Wereldoorlog, zijn in Nederland grote stukken ‘woeste grond’ beplant met naaldbomen. Vaak grote oppervlaktes met dezelfde soort, wélke soort was afhankelijk van de kwaliteit en de vochtigheid van de grond. Zulke bossen vindt men nu niet zo mooi maar ze werden ook niet voor het mooie aangelegd: het hout was bestemd voor de verkoop. Zo’n bos was een houtakker, te vergelijken met een veld vol maïs of suikerbieten.
Tegenwoordig bestaan onze bossen niet meer puur voor de houtopbrengst, al zijn er veel bossen waaruit nog wel hout wordt geoogst. Bijna overal zijn de bossen ook bedoeld om in de vrije tijd van te genieten en daarom opengesteld voor wandelaars, ruiters, fietsers - en als het meezit ook voor cachers!
Speciaal voor degenen onder ons die wel eens cachen (...) een korte cursus boomherkenning, deel 1: naaldbomen. Solo, duo en legio. Kies een naaldboom uit en trek ‘m aan z’n naalden ...

Solo

Pak één naald vast en trek voorzichtig. Komt de naald in z’n eentje van de tak? Grote kans dat de boom een spar is (Spar = Solo). Op de foto staat de fijnspar. De familie Spar telt nogal wat leden, dat is vast wel bekend want in december zijn er diverse soorten kerstbomen te koop - allemaal sparren. In de Nederlandse bossen staat bijvoorbeeld fijnspar, zilverspar en Douglasspar. Niet zo eenvoudig uit elkaar te houden behalve de Douglas. Als daarvan de naalden worden fijngewreven ruikt het naar citroen.

Duo

Trek voorzichtig aan één naald. Komt er automatisch een tweede naald los? Dan is de boom een den (Den = Duo). Op de linkerfoto de grove den, rechts het verschil tussen grove den en zeeden!

Ook dennen zijn er in soorten en maten. Er zijn zelfs soorten waarbij de naalden in groepjes van 3 of 5 aan de tak zitten maar het duo komt het meest voor. Vooral de grove den staat op veel plaatsen in Nederland. Hiervan zijn de naalden kort (ongeveer 5 cm). Interessanter, in verband met Kerstmis, is de zeeden. Deze den heeft naalden van wel 15 cm lang en ook kegels die vele malen groter zijn dan de ‘gewone’ dennenappel. Hiermee zijn prachtige kerststukjes te maken, in Huize Aragorn weten we precies waar bij ons in de buurt de zeedennen staan!

Legio

Tot nu toe leek het gemakkelijk maar helaas: hoe meer naalden bij elkaar, des te ingewikkelder. Het ezelsbruggetje is: Lariks = Legio. Daarmee is de kous niet af want de lariks is een uitzondering in naaldbomenland. In de winter verliest deze boom namelijk ál zijn naalden. Andere bomen laten ook wel eens een naaldje vallen (daar heb je de kerstboom weer ...) maar daarvan zitten de naalden toch doorgaans een paar jaar aan de tak waardoor naaldbomen nooit helemaal kaal worden. Behalve de lariks dus. En ook als er wel naalden aan zitten is er een klein probleempje – aan oudere takken zitten de naalden in groepjes maar aan de jonge scheuten niet. Gelukkig hebben we tot nu toe zelden de cachehint ‘ovw rra ynevxf’ ofwel ‘skiral nee jib’ hoeven te ontcijferen.

Kegels en appels

Ook aan de (sparren)kegels en (dennen-, lariks)appels is te zien om welke soort naaldboom het gaat, maar wat boomherkenning betreft is dit artikel voorlopig wel leerzaam genoeg geweest.
Kegels en appels zijn gewoon leuk, vooral als eraan gepikt of geknaagd is. Allerlei dieren zoals spechten, muizen en eekhoorns zijn dol op de zaden van naaldbomen. Deze zitten goed beschermd achter de kegelschubben.
In het ideale geval (voor de boom dan) wordt de kegel rijp aan de boom en gaan de schubben bij droog weer open staan. De zaden vallen uit de kegel en worden door de wind een stukje meegenomen, hopelijk tot op een plek waar ruimte is voor een nieuwe naaldboom.

Dieren hebben een andere visie op ‘het ideale geval’, zij hebben liever afgevallen kegels waar de zaden nog in zitten.
Spechten klemmen een dennenappel in een spleet in een boomstam, splijten de schubben en peuteren met hun snavel de zaden tevoorschijn. Vaak hebben ze een favoriete plek om dit te doen en liggen in de buurt allemaal uitgeplozen dennenappels op de grond.
Eekhoorns en muizen moeten ook eerst de schubben weghalen voordat ze bij de zaden kunnen. Ze doen dit keurig netjes. Sparrenkegels en appels van de zeeden zijn favoriet. Te beginnen bij het steeltje gaat de kegel rond en rond, en worden de schubben één voor één weggeknaagd om bij de zaden te kunnen komen. Wat overblijft is de middenas van de kegel met een spiraalpatroon van knaagsporen, zie linkerfoto. Wie even zoekt bij een zeeden of in een sparrenbos kan gemakkelijk zulke afgeknaagde kegels vinden. Wat ik zo leuk vind is dat de spiraal niet altijd hetzelfde loopt. Soms gaat de ‘wenteltrap’ linksom, soms rechtsom, soms zelfs verandert halverwege de draairichting. Ik dacht altijd dat dit te maken had met de manier waarop de kegel was gegroeid maar het schijnt anders te liggen. Eekhoorns en muizen hebben net als mensen een voorkeurspoot! De etensresten van de linkspotige eekhoorn zien er anders uit dan van een rechtspoot. Kijk maar op de rechterfoto.

En die afgeknaagde kegels waarbij de draairichting halverwege verandert? Gevolg van een ruzie tussen de muizen, of tussen muizen en eekhoorns? Het bord niet netjes leeggegeten? Laat de fantasie maar eens werken tijdens de zomervakantie.

Groetjes, Fangorn.